مردمان سخت کوش مناطق حاشیه ای کشور، از عمق روستاهای بلوچستان گرفته تا بشاگرد در هرمزگان، امروز با یک کلیک به تهران که نه، به همه ایران و جهان وصل می شوند و لذت اتصال به شبکه جهانی را تجربه می کنند.
حانیه سامعی
مشاور وزیر ارتباطات در امور زنان و خانواده
وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات طی سفرهای کاری منظم به استان های محروم در هفته های اخیر، از پوشش شبکه موبایل و دسترسی به اینترنت پهن باند در دورافتاده ترین نقاط کشور به صورت میدانی بازدید می کند. در این سفرها روبانی پاره نمی شود، جشن و هلهله ای براه نمی افتد و خبری هم از آن در صداوسیما منتشر نمی شود، اما مردمان سخت کوش مناطق حاشیه ای کشور، از عمق روستاهای بلوچستان گرفته تا بشاگرد در هرمزگان، امروز با یک کلیک به تهران که نه، به همه ایران و جهان وصل می شوند و لذت اتصال به شبکه جهانی را تجربه می کنند. سؤالی که خیلی ها ممکن است در ذهن داشته باشند اینست که خب که چه؟ روستای محرومی که هنوز جاده آسفالته ندارد و یا آب آشامیدنی سالم در دسترسش نیست، مردمانی که در فقر و محرومیت زندگی می کنند و آه در بساط ندارند، اینترنت پرسرعت به چه کارشان می آید؟ اصلاً شاید ضرر این اتصال از فوایدش بیشتر باشد! در این مجال به برخی از ابعاد و مزایای مهم دسترسی روستاهای محروم به اینترنت به ویژه برای زنان اشاره می کنم.
ابتدا لازم است به نقشی که اینترنت پهن باند در تأمین واقعی عدالت اجتماعی ایفا می کند اشاره کنیم. بر خلاف توسعه سایر بخش های زیرساختی مانند شبکه حمل و نقل، در توسعه اینترنت، تأثیر بعد زمانی و مکانی به حداقل کاهش می یابد. در اینجا با مثالی منظور خود را روشن می کنم. در کشور چین با جمعیتی بالغ بر یک میلیارد و چهارصد میلیون نفر در سرزمینی به وسعت شش برابر ایران، تنها 200 هزار متخصص سونوگرافی وجود دارد. و بیشتراین متخصصین در شهرها متمرکز هستند. امروزه چین توانسته با استفاده از مزیت اینترنت 5 Gدسترسی عادلانه مردم در مناطق روستایی را به امکان بهره برداری از دستگاه سونوگرافی برای بیماران فراهم آورد. حال تصور کنید که باید چه مدت زمانی صرف شود تا یک نفر بیمار یا زن باردار در روستا برای انجام یک تست ساده سونوگرافی از طریق جاده و با تحمل مشقات مختلف خود را به مرکز استان و یا در برخی موارد به پایتخت برساند. در کشور هند با دارا بودن جمعیت روستایی بسیار گسترده، اینترنت پهن باند به عنوان ابزاری برای از میان برداشتن فاصله میان شهر و روستا در دسترسی به خدمات مورد توجه جدی دولت قرار گرفته است. بر اساس برنامه هند دیجیتال، 800 میلیون نفر از مردم هند تا سال 2023 به اینترنت پرسرعت متصل خواهند شد. اینترنت در دنیای امروز به عنوان مادر توسعه شناخته می شود بنابراین سخنی گزافه نیست اگر بگوئیم توسعه اینترنت می تواند جلوتر از سایر زیرساخت ها حرکت کند. اینترنت پهن باند نوعی دسترسی همزمان به همه امکانات آموزشی، بهداشتی و کسب و کاری فراهم می آورد که در شهرهای بزرگ موجود است. محتوای همان کلاس درسی که در بهترین مدارس در تهران برگزار می شود به طور همزمان می تواند در دسترس بچه های دورافتاده ترین روستای بلوچستان قرار بگیرد. بهترین پزشکان پایتخت می توانند بیماران در اقصی نقاط کشور را به صورت آنلاین ویزیت کنند. این عنصر همزمانی، عامل زمان و مکان را در دسترسی به بسیاری از خدمات از میان برمی دارد. اینترنت همچنین صدای گویای مردم را از اقصی نقاط به گوش مسئولین می رساند و روند توسعه سایر زیرساخت ها و دسترسی به خدمات سایر بخش ها را در نتیجه همین نظارت و مطالبه مردمی تسریع می کند.
خوشبختانه امروز زیرساخت شبکه اینترنت همراه در کشور ما به سطح مطلوبی از توسعه رسیده است. 100% شهرهای ایران و حدود 90% از روستاها به اینترنت پرسرعت دسترسی دارند. هم اکنون ضریب نفوذ اینترنت (مجموع همراه و ثابت) در ایران 94% است و از این جهت به عنوان یک کشور پیشرو در منطقه به حساب می آید. امروز می توان ادعا کرد که در ایران مشکل اساسی برای "دسترسی" به اینترنت تقریباً وجود ندارد و تنها 10% از روستاهای بالای 20 خانوار هنوز به اینترنت متصل نشده اند که روند تأمین دسترسی آنان نیز با سرعت در حال انجام است. اما در این میان فایده اینترنت برای زنان چیست؟
یکی از شاخص های مهمی که در ارزیابی شکاف جنسیتی مورد بررسی قرار می گیرد، میزان مشارکت اقتصادی زنان در جامعه است. متأسفانه در مقایسه با کشورهای همسایه در منطقه، زنان ایرانی سهم بسیار اندکی در اقتصاد ایران دارند. کمتر از 17% از زنان ایرانی دارای کار و فعالیت اقتصادی هستند در حالی که این عدد در ترکیه 34%، در امارات 52%، در قطر 57% و حتی در عربستان و افغانستان در حدود 22% درصد می باشد. یکی از مهم ترین ابزارهایی که به وسیله آن می توان جهشی قابل توجه در نقش زنان در اقتصاد ایران ایجاد کرد، فناوری اطلاعات است. کسب و کارهای اینترنتی فضای بسیار مساعد و با پتانسیل بالا برای مشارکت اقتصادی زنان ایجاد می کند. تاکنون شاید مهم ترین توسعه بخش ICT در ایران مربوط به تأمین و توسعه دسترسی به شبکه بود. این دسترسی اکنون تا حد زیادی فراهم شده است. قدم بعدی تنوع بخشی به کاربردهای اینترنت در جامعه است. کسب و کارهای اینترنتی یکی از مهم ترین کارکردهایی است که می تواند بر بستر اینترنت پرسرعت شکل بگیرد. بر اساس آمارها، تا سال 2025، بیش از 55% از تولید تاخالص داخلی عظیم چین از اقتصاد دیجیتال تأمین خواهد شد. امروزه بیشتر کشورهای دنیا به توسعه سهم اقتصاد دیجیتال در اقتصاد خود توجه کرده اند. در کشورهای منطقه پیرامونی ما، تجارت الکترونیکی در سال های اخیر افزایش چشمگیری داشته است. بازار تجارت الکترونیکی در مصر به ۴۰ میلیارد پوند مصری (۲٫۵۴ میلیارد دلار) رسیده است. تخمین زده می شود که رشد سالانه مصرف تجارت الکترونیکی مصر تا ۲۰۲۲ به بیش از ۳۰ درصد برسد. ترکیه نیز در حال ایجاد سکوهای نرم افزاری است تا به تولیدکننده های خرد اجازه ایجاد صفحات آنلاین را داده و خدمات خرید غیر حضوری را برای گستره وسیع تری از مشتریان ارائه دهد.
زنان در ایران می توانند نقش مهمی در اقتصاد دیجیتال ایفا نمایند. اما ابتدا لازمست تا مزیت کسب و کاری اینترنت به خوبی در اقشار مختلف جامعه و به خصوص زنان درک شود. بر اساس یک پیمایش ملی با نمونه آماری 4000 نفری که اخیراً به سفارش وزارت ارتباطات و توسط جهاد دانشگاهی انجام پذیرفت، حدود نیمی از زنان ایرانی علی رغم دسترسی به اینترنت، تمایلی به استفاده از گوشی هوشمند و اینترنت همراه نداشته اند. مهم ترین دلیل این امر، ناشی از مقاومت های فرهنگی یا سنتی نبوده، بلکه "هزینه بالا" ی استفاده از گوشی و اینترنت را به عنوان دلیل اصلی برای عدم استفاده از آن عنوان کرده اند. جالب اینکه "عدم پوشش شبکه" و یا "عدم داشتن اجازه برای استفاده از گوشی هوشمند" تنها از سوی 1 تا 2 درصد پاسخ دهندگان مورد اشاره قرار گرفته است که نشان می دهد زنان ایرانی برای استفاده از اینترنت مشکل زیرساختی یا فرهنگی ندارند. اما بیشتر مشکل به موضوع انگیزش و مهارت باز می گردد. اکثریت زنان مصاحبه شده در این پیمایش از فعالیت های اینترنتی بازار سرمایه بی اطلاع بوده و درصد بسیار اندکی با مزیت هایی مانند "درآمدزایی" و "انجام و بهبود فعالیت های شغلی" از طریق اینترنت آشنایی داشته اند. بر اساس تحلیل های ثانوی صورت گرفته، علت اینکه کاربران "هزینه" های استفاده از اینترنت را بالا می دانند به این جهت است که هنوز از امکانات کسب درآمد در فضای اینترنت بی اطلاع و بی بهره اند. اگر زنان بتوانند از اینترنت کسب درآمد کنند، در آن صورت مشکلی تحت عنوان هزینه بالا مطرح نخواهد شد چراکه هزینه استفاده از اینترنت در برابر سود حاصل از کسب و کار در آن، چندان قابل توجه نخواهد بود. در حال حاضر بیش از چهارصدهزار صفحه شخصی در یکی از پلتفرم های مجازی با متوسط دنبال کنندگان 5000 نفر وجود دارد که به خرده فروشی از صنایع دستی تا مواد غذایی تولید خانگی اشتغال دارند. با یک حساب سرانگشتی، یعنی حدود 2 میلیون نفر سرگرم خرید و فروش خرد در این پلتفرم مجازی هستند. یکی از وظایف اصلی دولت ها در حکمرانی دیجیتال، پیاده سازی مدل دولت به مثابه پلتفرم (GaaP) است. یعنی اینکه دولت پلتفرم های بزرگی را در فضای مجازی فراهم آورد تا کسب و کارهای خرد توسط بخش خصوصی و اقشار مردم در بستر آن شکل بگیرد. هدف بعدی توسعه فضای مجازی در ایران پس از دستیابی به هدف تأمین دسترسی، بدون هیچ تردیدی باید در جهت تسهیل و ترغیب تجارت الکترونیکی باشد تا بدین وسیله سهم اقتصاد دیجیتال در اقتصاد کشورمان نیز همپای سایر کشورهای منطقه افزایش یابد.
تصویری که وزیر ارتباطات در صفحه شخصی خود از زنان هرمزگانی گوشی به دست در لباس و حجاب محلی منتشر کرده است، قابل تأمل است. زنان هرمزگانی، بلوچ، کرد، لر،عرب، آذری و زنان ایرانی از چهارگوشه این کشور پهناور، امروز بیش از هرچیز به آموزش و حمایت برای یادگیری نحوه کسب و کار در فضای مجازی نیازمندند. کسب و کاری که نه تنها فرهنگ محلی و بومی آنان را تهدید نمی کند، بلکه ابزاری برای ترویج و تبلیغ تولیدات بومی (از صنایع دستی و لباس و غذای محلی گرفته تا انواع تولیدات دیگر) در اختیارشان قرار می دهد و مردم پایتخت نشین را بیش از پیش با تکثر و تنوع قومی و فرهنگی در ایران پهناور آشنا می سازد. اینترنت پهن باند در بشاگرد تصویر یک کالای لوکس در یک قاب تبلیغاتی نیست. عدالت ارتباطی اولین گام برای یک ساختن آینده اقتصاد ایران و ایجاد عدالت اجتماعی واقعی برای زنان و مردان ایران است.